شوک، قاتل خاموش مصدومان انفجار است. شوک بیشتر به دلیل از دست دادن حجم زیادی از خون ایجاد میشود اما گاهی مصدوم زخم بزرگی ندارد، اما به دلیل موج انفجار یا خونریزی داخلی، سیستم گردش خون او در حال فروپاشی است. اگر شوک مهار نشود، حتی با بهترین جراحی‌ها هم نمی‌توان مصدوم را به زندگی برگرداند.

‌۱. شناسایی علائم شوک اگر مصدوم این نشانه‌ها را دارد، یعنی در مرحله خطرناک شوک قرار گرفته است:- پوست رنگ‌پریده، سرد و غرق در عرق سرد (پیشانی و کف دست).- نبض تند و ضعیف (سخت لمس می‌شود).- تنفس تند و سطحی.- تشنگی شدید، گیجی، بی‌قراری یا خیره شدن به یک نقطه.- کاهش سطح هوشیاری.‌

۲. اولویت اول: توقف و مهار خونریزیهیچ اقدامی برای درمان شوک موثر نخواهد بود مگر اینکه ابتدا خونریزی (ظاهری یا پنهان) مهار شود. اگر خونریزی فعالی می‌بینید، طبق اطلاعیه ۳۳ بلافاصله با فشار یا تورنیکه آن را بند بیاورید.‌

۳. مبارزه با «مثلث مرگ»: گرم نگه داشتن مصدومافت دمای بدن، شوک را مرگبار می‌کند.- حتی در هوای گرم، زیر و روی مصدوم را بپوشانید. لباس‌های خیس را در صورت امکان خارج کنید.- از تماس مستقیم بدن مصدوم با زمین سرد (آسفالت یا خاک) جلوگیری کنید؛ از یک لایه عایق (پتو یا کارتن) زیر او استفاده کنید.

‌۴. وضعیت قرارگیری صحیح (Positioning)- مصدوم را به پشت بخوابانید.- در استانداردهای جدید، اگر مصدوم آسیب سر یا تنگی نفس شدید (ناشی از موج انفجار در قفسه سینه) ندارد، و پاهای او سالم است می‌توانید پاهای او را حدود ۲۰ تا ۳۰ سانتی‌متر بالا ببرید تا خون به سمت مغز و قلب برود.- هشدار: اگر مصدوم در تنفس مشکل دارد، اجازه دهید در حالتی که راحت‌تر نفس می‌کشد (نیمه‌نشسته) بماند.‌

۵. ممنوعیت مطلق خوراکی و آشامیدنی- هرگز به مصدوم دچار شوک، آب یا غذا ندهید؛ حتی اگر به شدت اظهار تشنگی کند.- شوک باعث می‌شود سیستم گوارش از کار بیفتد و دادن مایعات منجر به استفراغ، انسداد راه هوایی و پیچیده‌تر شدن فرآیند بیهوشی در اتاق عمل می‌شود. فقط می‌توانید لب‌های او را با یک پارچه مرطوب خیس کنید.‌

۶. حمایت روانی و آرامش- ترس و اضطراب، شدت شوک را افزایش می‌دهد. با لحنی آرام و مطمئن با مصدوم صحبت کنید. به او بگویید که کمک در راه است و شما در کنارش هستید. این «اکسیژن روانی» ضربان قلب او را تنظیم می‌کند.‌

۷. پایش مداوم (کنترل علائم حیاتی)- تا رسیدن تیم های امدادی، هر ۲ دقیقه یک‌بار سطح هوشیاری و تنفس او را چک کنید. اگر مصدوم بیهوش شد اما همچنان نفس می‌کشد، او را به پهلو (وضعیت ریکاوری) بخوابانید تا راه هوایی‌اش باز بماند.
یادآوری حیاتی: در حوادث انفجاری، همیشه فرض را بر این بگذارید که مصدوم در حال ورود به مرحله شوک است. گرم نگه داشتن و مهار خونریزی، دو بال اصلی شما برای نجات اوست.

در انفجارها، ریه حساس‌ترین اندام به تغییر فشار است. حتی اگر بدن مصدوم هیچ زخمی نداشته باشد، موج انفجار می‌تواند باعث خونریزی داخلی در ریه‌ها شود. شناسایی سریع و پوزیشن‌دهی صحیح، تنها راه نجات این مصدومان تا رسیدن به بیمارستان است.‌

۱. شناسایی علائم خطر (تنگی نفس)اگر مصدوم پس از انفجار دچار این حالات شد، ریه‌های او آسیب دیده است:- تنگی نفس شدید یا تنفس بسیار سریع و سطحی.- درد قفسه سینه که با نفس کشیدن بدتر می‌شود.- سرفه همراه با خلط خونی یا کف‌آلود.- کبود شدن لب‌ها، نوک انگشتان یا لاله‌ی گوش (نشانه کمبود اکسیژن).- صدای "هیس هیس" یا مکش هوا از زخم قفسه سینه.

‌۲. مدیریت زخم باز قفسه سینه (Sucking Chest Wound)اگر سوراخی در قفسه سینه دیده می‌شود که با هر بار نفس کشیدن صدا می‌دهد:- بلافاصله سوراخ را با کف دست بپوشانید.- پانسمان دریچه‌ای : از یک قطعه پلاستیک پاک (مثل نایلون ضخیم یا سلفون چند لایه) استفاده کنید. آن را روی زخم قرار دهید و ۳ طرف آن را با چسب محکم کنید و یک طرف را باز بگذارید. این کار باعث می‌شود موقع بازدم، هوای اضافی از ریه خارج شود اما موقع دم، هوای آلوده وارد قفسه سینه نشود.‌

۳. آسیب ریه ناشی از موج انفجار (بدون زخم ظاهری)این مصدومان معمولاً گیج هستند و احساس خفگی می‌کنند:- هرگونه لباس سفت، جلیقه یا کمربند را که به قفسه سینه فشار می‌آورد شل کنید.- مصدوم را به هیچ وجه مجبور به راه رفتن نکنید؛ هرگونه فعالیت بدنی، نیاز ریه به اکسیژن را بیشتر کرده و وضعیت را وخیم می‌کند.‌

۴. وضعیت قرارگیری (حیاتی‌ترین اقدام)- اگر مصدوم هوشیار است: بهترین حالت، نشستن و تکیه دادن به یک دیوار یا بالش است (حالت نیمه‌نشسته). این کار باعث می‌شود دیافراگم پایین برود و ریه‌ها فضای بیشتری برای باز شدن داشته باشند.- اگر مصدوم بی‌هوش است: او را به سمت آسیب‌دیده بخوابانید. (برخلاف باور عمومی، خواباندن روی سمت سالم باعث می‌شود خون یا ترشحات ریه آسیب‌دیده وارد ریه سالم شود. پس ریه سالم باید بالا بماند تا آزادانه نفس بکشد).

‌چشم‌ها حساس‌ترین عضو بدن در برابر موج انفجار و ذرات معلق هستند. در مواجهه با مصدومیت چشمی، بزرگ‌ترین اصل این است: «هر چه کمتر دست بزنید، شانس بینایی بیشتر است.»

۱. شناسایی نوع آسیب- آسیب سطحی: سوزش، قرمزی و احساس وجود شن در چشم (ناشی از گرد و غبار).- آسیب نفوذی (خطرناک): وجود ترکش در چشم، خونریزی داخل کره چشم، یا تغییر شکل مردمک.

‌۲. قانون طلایی: هرگز چشم را نمالید!- در لحظه انفجار، اولین واکنش مصدوم مالیدن چشم‌هاست. این کار باعث می‌شود ذرات ریز شیشه یا خاک، قرنیه را مثل چاقو ببرند. دست‌های مصدوم را بگیرید و او را آرام کنید.‌

۳. برخورد با جسم خارجی (ترکش در چشم)- هرگز سعی نکنید جسمی که وارد کره چشم شده را خارج کنید.- هرگز چشم را با آب نشویید: اگر احتمال می‌دهید دیواره چشم سوراخ شده باشد، شستشو با آب باعث ورود آلودگی به داخل کره چشم و تخلیه مایع حیاتی چشم می‌شود.‌

۴. محافظت و پوشاندن (تکنیک فنجان)- هدف ما این است که هیچ فشاری به چشم وارد نشود.- یک لیوان یک‌بار مصرف، کاغذ مخروطی شده یا یک محافظ سفت (Eye Shield) روی چشم بگذارید (به طوری که لبه‌های محافظ روی استخوان ابرو و گونه قرار گیرد و با خودِ چشم تماس نداشته باشد).- محافظ را با چسب روی صورت محکم کنید.- نکته حیاتی : طبق استانداردهای جدید، اگر امکان دارد، هر دو چشم را بپوشانید (حتی اگر یکی سالم است). چون حرکت چشم سالم باعث حرکت همزمان چشم آسیب‌دیده زیر پانسمان می‌شود و آسیب را بیشتر می‌کند.‌

۵. شستشو فقط برای مواد شیمیایی- فقط و فقط اگر مطمئن هستید ماده شیمیایی یا اسیدی به چشم پاشیده و زخمی (ترکش) وجود ندارد، چشم را با آب تمیز و ولرم به مدت حداقل ۱۵ دقیقه از سمت بینی به سمت گوش بشویید.‌

۶. وضعیت مصدوم- مصدوم را در وضعیت نیمه‌نشسته (زاویه ۴۵ درجه) قرار دهید. این کار فشار داخل چشم را کاهش می‌دهد و از خونریزی بیشتر جلوگیری می‌کند.- به مصدوم بگویید از سرفه کردن، عطسه زدن یا زور زدن خودداری کند، زیرا فشار ناگهانی می‌تواند باعث تخلیه محتویات چشم شود.‌

۷. استفاده از مسکن- اگر مصدوم درد شدیدی دارد، از مسکن‌های خوراکی استفاده کنید، اما از ریختن هرگونه قطره چشم، پماد یا مواد ضدعفونی‌کننده داخل چشم جداً خودداری کنید.‌یادآوری حیاتی: در آسیب‌های چشمی، شما جراح نیستید! وظیفه شما فقط این است که چشم را در برابر فشار و آلودگی بیشتر «قرنطینه» کنید و مصدوم را سریعاً به متخصص چشم برسانید.

در حوادث انفجاری، ضربات شدید یا سقوط از ارتفاع، همیشه فرض را بر این بگذارید که ستون فقرات مصدوم آسیب دیده است، مگر اینکه خلاف آن ثابت شود. جابه‌جایی نادرست در این شرایط، می‌تواند یک آسیب جزئی را به قطع نخاع همیشگی تبدیل کند.‌

۱. نشانه‌های مشکوک به آسیب نخاعیاگر مصدوم یکی از این حالات را دارد، ستون فقرات او در خطر است:- درد شدید در ناحیه گردن یا کمر.- بی‌حسی، گزگز یا احساس "مورمور شدن" در دست‌ها یا پاها.- عدم توانایی در حرکت دادن انگشتان دست یا پا.- ضعف ناگهانی یا فلج شدن اندام‌ها.- شکل غیرطبیعی و پیچ‌خورده در گردن یا پشت.‌

۲. قانون طلایی: «مصدوم را تکان ندهید!»- تنها در صورتی مصدوم را جابه‌جا کنید که ماندن در آن مکان باعث مرگ فوری او شود (مثلاً نشت گاز، خطر ریزش مجدد یا آتش‌سوزی).- اگر مجبور به جابه‌جایی هستید، باید سر، گردن و تنه مصدوم را مانند یک «تنه درخت» و در یک خط مستقیم جابه‌جا کنید.‌

۳. تثبیت دستی گردن (Manual Stabilization)- پشت سر مصدوم بنشینید و با هر دو دست، دو طرف صورت و گوش‌های او را بگیرید تا سر او کوچکترین حرکتی به طرفین یا بالا و پایین نداشته باشد.- از مصدوم بخواهید به هیچ وجه سرش را برای پاسخ دادن به شما نچرخاند.‌

۴. ساخت گردن‌بند اضطراری- اگر گردن‌بند طبی (C-Collar) ندارید، از یک حوله ضخیم، روزنامه لوله شده یا یک قطعه لباس که دور گردن پیچیده شده استفاده کنید تا فضای بین شانه و چانه پر شود.- هشدار: گردن‌بند نباید آنقدر سفت باشد که راه نفس یا رگ‌های گردن را ببندد.‌

۵. تکنیک چرخش یکپارچه (Log Roll)اگر لازم است مصدوم را روی برانکارد بگذارید یا زیر او را چک کنید:- حداقل به ۳ یا ۴ نفر نیاز دارید.- یک نفر فقط مسئول نگه داشتن سر و گردن است و فرمانِ "چرخش" را او صادر می‌کند.- بقیه افراد بدن مصدوم را همزمان و هماهنگ می‌چرخانند تا ستون فقرات هیچ تابی نخورد.

‌۶. مدیریت کلاه ایمنی (در مورد موتورسواران)- اگر مصدوم کلاه ایمنی (کاسکت) دارد، آن را خارج نکنید! مگر اینکه راه هوایی او بسته باشد و نتواند نفس بکشد. خارج کردن کلاه ایمنی توسط افراد غیرحرفه‌ای، بیشترین آمار قطع نخاع گردنی را دارد.‌

۷. کنترل علائم حیاتی- آسیب‌های نخاعی بالا (گردن) می‌تواند باعث ایست تنفسی شود. مدام تنفس مصدوم را چک کنید. اگر مصدوم استفراغ کرد، باید تمام بدن او را به صورت یکپارچه (Log Roll) به پهلو بچرخانید تا خفه نشود.‌یادآوری حیاتی: در نجات مصدوم، سرعت همیشه اولویت نیست؛ گاهی «آرامش و تثبیت» بسیار حیاتی‌تر از انتقال سریع است. هرگز اجازه ندهید افراد غیرمتخصص برای "کمک کردن"، مصدوم را از زیر بغل یا پاها کشیده و بلند کنند.

‌احتراق مشتقات نفتی باعث انتشار ذرات کربن و گازهای خاص در فضا می‌شود. با رعایت این اقدامات ساده، سلامت خود و خانواده‌تان را در مواجهه با هوای آلوده حفظ کنید:

‌۱. اجتناب از ترددهای غیرضروری: تا حد امکان از حضور در سطح شهر و فضاهای باز خودداری کنید. فعالیت‌های ضروری را به زمان‌هایی که هوا پاک‌تر است موکول کرده و در محیط‌های سرپوشیده بمانید.

‌۲.درب‌ها و پنجره‌های منتهی به فضای باز را کاملاً بسته نگه دارید تا از ورود ذرات معلق، دود و بوی نامطبوع به داخل محیط زندگی جلوگیری شود.‌

۳. استفاده از ماسک: در صورت ضرورت برای خروج از منزل، حتماً از ماسک استفاده کنید. این کار به سالم ماندن سیستم تنفسی و فیلتر کردن ذرات دوده کمک شایانی می‌کند.‌

۴. مراقبت از گروه‌های آسیب‌پذیر: زنان باردار، کودکان و سالمندان به هیچ عنوان از منزل خارج نشوند و برای کمک به دفع سموم از بدن، مایعات فراوان بنوشند.‌

۵. ممنوعیت بازی و فعالیت بدنی: از انجام فعالیت‌های ورزشی پرتحرک در فضای باز خودداری کنید. همچنین اکیداً مانع از بازی کردن کودکان در محیط‌های باز، پارک‌ها و محوطه‌های آلوده شوید.‌

۶. پس از بازگشت به منزل، دست‌ها و صورت را با آب و صابون بشویید.

‌۷. اجتناب از تماس با آب‌های سطحی: بدنبال بارش باران در مناطق آلوده، از تماس با آب‌های جمع شده در گودال‌ها، جوی‌ها و هرگونه آب سطحی خودداری کنید؛ زیرا این آب‌ها ممکن است آلوده باشند.‌

۸. مواجهه با باران آلوده: در صورت تماس اتفاقی بدن با باران مشکوک یا آلوده، محل تماس را با آب معمولی شستشو دهید.

‌۹. تغذیه حمایتی: مصرف مداوم شیر گرم، میوه‌های تازه و سوپ‌های رقیق را در اولویت قرار دهید تا سیستم ایمنی بدن در برابر آلاینده‌ها تقویت شود.

‌۱۰. مراقبت از سلامت روان و خونسردی: حفظ خونسردی اولین قدم در مدیریت هر بحرانی است. مراقب سلامت روان کودکان باشید؛ با آن‌ها گفتگو کنید، بازی‌های خانگی ترتیب دهید و فضای خانه را آرام نگه دارید تا دچار ترس و اضطراب نشوند.‌

۱۱. در صورت بروز علائم زیر، آرامش خود را حفظ کرده و به مراکز درمانی مراجعه کنید:- تنگی نفس یا خس‌خس سینه- سرگیجه یا ضعف شدید- تهوع و استفراغ غیرمعمول- سردرد شدید و ناگهانی- سوزش شدید چشم یا گلوصلاحیه اطلاعیه آموزشی شماره ۳۹: «نکات لازم در برخورد با دود ناشی از احتراق مواد نفتی و آلودگی هوای ناشی از آن»‌احتراق مشتقات نفتی باعث انتشار ذرات کربن و گازهای خاص در فضا می‌شود. با رعایت این اقدامات ساده، سلامت خود و خانواده‌تان را در مواجهه با هوای آلوده حفظ کنید:

‌۱. اجتناب از ترددهای غیرضروری: تا حد امکان از حضور در سطح شهر و فضاهای باز خودداری کنید. فعالیت‌های ضروری را به زمان‌هایی که هوا پاک‌تر است موکول کرده و در محیط‌های سرپوشیده بمانید.

‌۲.درب‌ها و پنجره‌های منتهی به فضای باز را کاملاً بسته نگه دارید تا از ورود ذرات معلق، دود و بوی نامطبوع به داخل محیط زندگی جلوگیری شود.‌

۳. استفاده از ماسک: در صورت ضرورت برای خروج از منزل، حتماً از ماسک استفاده کنید. این کار به سالم ماندن سیستم تنفسی و فیلتر کردن ذرات دوده کمک شایانی می‌کند.‌

۴. مراقبت از گروه‌های آسیب‌پذیر: زنان باردار، کودکان و سالمندان به هیچ عنوان از منزل خارج نشوند و برای کمک به دفع سموم از بدن، مایعات فراوان بنوشند.‌

۵. ممنوعیت بازی و فعالیت بدنی: از انجام فعالیت‌های ورزشی پرتحرک در فضای باز خودداری کنید. همچنین اکیداً مانع از بازی کردن کودکان در محیط‌های باز، پارک‌ها و محوطه‌های آلوده شوید.

‌۶. پس از بازگشت به منزل، دست‌ها و صورت را با آب و صابون بشویید.‌

۷. اجتناب از تماس با آب‌های سطحی: بدنبال بارش باران در مناطق آلوده، از تماس با آب‌های جمع شده در گودال‌ها، جوی‌ها و هرگونه آب سطحی خودداری کنید؛ زیرا این آب‌ها ممکن است آلوده باشند.

‌۸. مواجهه با باران آلوده: در صورت تماس اتفاقی بدن با باران مشکوک یا آلوده، محل تماس را با آب معمولی شستشو دهید.

‌۹. تغذیه حمایتی: مصرف مداوم شیر گرم، میوه‌های تازه و سوپ‌های رقیق را در اولویت قرار دهید تا سیستم ایمنی بدن در برابر آلاینده‌ها تقویت شود.‌

۱۰. مراقبت از سلامت روان و خونسردی: حفظ خونسردی اولین قدم در مدیریت هر بحرانی است. مراقب سلامت روان کودکان باشید؛ با آن‌ها گفتگو کنید، بازی‌های خانگی ترتیب دهید و فضای خانه را آرام نگه دارید تا دچار ترس و اضطراب نشوند.‌

۱۱. در صورت بروز علائم زیر، آرامش خود را حفظ کرده و به مراکز درمانی مراجعه کنید:- تنگی نفس یا خس‌خس سینه- سرگیجه یا ضعف شدید- تهوع و استفراغ غیرمعمول- سردرد شدید و ناگهانی- سوزش شدید چشم یا گلو

‌در زمان وقوع حوادث یا اصابت‌ها، اولین واکنش طبیعی ممکن است کنجکاوی باشد، اما تجمع در این نقاط می‌تواند خطر را چندین برابر کند. با رعایت این نکات، شما بخشی از فرآیند نجات خواهید بود:

‌۱. خطر ثانویه، جدی‌تر از حادثه اول: در بسیاری از موارد، احتمال وقوع انفجار دوم، ریزش آوارِ سست شده یا آتش‌سوزی‌های پنهان وجود دارد. حضور در محل، شما را در معرض این خطرات پیش‌بینی نشده قرار می‌دهد.‌

۲. باز کردن «مسیر طلایی» برای امدادگران: هر ثانیه برای نجات یک مصدوم حیاتی است. تجمع افراد و خودروها باعث ایجاد ترافیک و سد معبر می‌شود و مانع رسیدن به‌موقع آمبولانس‌ها و خودروهای آتش‌نشانی به محل حادثه می‌گردد.‌

۳. استنشاق ذرات سمی و آلاینده: نقاط مورد اصابت اغلب آلوده به گرد و غبار شیمیایی، دود ناشی از احتراق و ذرات معلق خطرناک هستند. حضور در این نقاط بدون تجهیزات ایمنی، آسیب‌های جدی به سیستم تنفسی شما وارد می‌کند.‌

۴. پرهیز از فیلم‌برداری و عکس‌برداری: تجمع برای ثبت تصویر نه‌تنها مانع امدادرسانی است، بلکه باعث ایجاد اضطراب در خانواده‌های آسیب‌دیده و شایعه‌پراکن در فضای مجازی می‌شود. به‌جای دوربین، مسیر را برای امدادگران باز کنید.

‌۵. خطر ریزش سازه‌های مجاور: موج انفجار یا اصابت می‌تواند ساختمان‌های اطراف را لرزان و ناپایدار کند. حتی اگر ساختمانی ظاهراً سالم باشد، احتمال ریزش ناگهانی قطعات نما یا شیشه وجود دارد.

‌۶. مراقب سلامت روان کودکان باشید: مشاهده صحنه‌های حادثه و خرابی‌ها اثرات مخربی بر روحیه کودکان دارد. آن‌ها را از محل حادثه دور نگه دارید و محیطی آرام برایشان فراهم کنید.‌

۷. کسب اخبار از مراجع رسمی: به‌جای حضور میدانی برای کسب خبر، اطلاعات دقیق را از رسانه‌های معتبر و خبرگزاری‌های رسمی دنبال کنید تا دچار سردرگمی و شایعات نشوید.